Czy firma rozwijająca sztuczną inteligencję może skopiować książki, aby wytrenować model językowy? Czy znaczenie ma to, czy kupiła je legalnie, czy pobrała z pirackiej biblioteki?
Sprawa Bartz v. Anthropic przyniosła odpowiedź, która nie zadowoliła w pełni żadnej ze stron. Amerykański sąd uznał trenowanie modeli Claude na książkach za fair use. Jednocześnie stwierdził, że stworzenie trwałej biblioteki z milionów pirackich publikacji nie było dozwolonym wykorzystaniem. To rozróżnienie kosztowało Anthropic 1,5 miliarda dolarów.
Skąd Anthropic pozyskiwało książki?
Anthropic potrzebowało ogromnych zbiorów tekstu do trenowania modeli Claude. Spółka pozyskiwała książki na dwa sposoby.
Najpierw pobrała ponad siedem milionów cyfrowych kopii z pirackich zbiorów, w tym Books3, Library Genesis i Pirate Library Mirror. Publikacje trafiły do centralnej biblioteki, która miała służyć nie tylko do treningu konkretnych modeli, lecz również do innych przyszłych zastosowań. Później Anthropic kupowało miliony używanych książek papierowych. Egzemplarze były rozcinane, skanowane, zamieniane na pliki cyfrowe, a następnie niszczone. Autorzy Andrea Bartz, Charles Graeber i Kirk Wallace Johnson pozwali spółkę, zarzucając jej bezprawne kopiowanie ich utworów.
Dlaczego trening AI został uznany za fair use?
W czerwcu 2025 roku sędzia William Alsup uznał wykorzystanie książek do trenowania modeli za „wysoce transformacyjne”.
Celem Anthropic nie było udostępnianie użytkownikom kopii książek. Teksty służyły analizie zależności językowych i budowie modelu zdolnego do tworzenia nowych wypowiedzi. Sąd porównał ten proces do sytuacji, w której człowiek czyta cudze książki, aby nauczyć się pisać. Model nie miał odtwarzać ani zastępować utworów, lecz wykorzystywać zdobytą na ich podstawie wiedzę do tworzenia czegoś odmiennego.
Znaczenie miało również to, że powodowie nie wykazali, aby Claude udostępniał użytkownikom kopie ich książek. Spór dotyczył przede wszystkim materiałów wykorzystanych podczas treningu, a nie naruszających prawo rezultatów.
Dlaczego zeskanowanie kupionych książek było legalne?
Sąd uznał za fair use również digitalizację legalnie kupionych egzemplarzy. Anthropic nabywało książkę papierową, skanowało ją, a następnie niszczyło oryginał. Nie zwiększało w ten sposób liczby kopii znajdujących się w obrocie — zmieniało jedynie format posiadanego egzemplarza. Cyfrowe kopie nie były rozpowszechniane ani udostępniane publicznie. Pozostawały wewnątrz przedsiębiorstwa i służyły jako zasób badawczy oraz treningowy. Sąd potraktował to jako zmianę nośnika, a nie stworzenie konkurencyjnego rynku cyfrowych książek.
Dlaczego piracka biblioteka nie była fair use?
Inaczej oceniono miliony książek pobranych z nielegalnych źródeł. Anthropic twierdziło, że publikacje były potrzebne do rozwoju modeli AI. Sąd uznał jednak, że przyszły legalny cel nie usprawiedliwia wcześniejszego pozyskania utworów z pirackiej biblioteki. Co więcej, spółka zachowała pobrane książki w centralnym repozytorium także po zakończeniu poszczególnych procesów treningowych. Biblioteka miała służyć wielu możliwym celom, a nie wyłącznie stworzeniu konkretnego modelu.
Sąd rozdzielił zatem dwa działania:
- wykorzystanie książek do trenowania modelu, które uznał za transformacyjne;
- pobranie i trwałe przechowywanie pirackich kopii, które nie zostało objęte ochroną fair use.
Legalność celu nie usunęła nielegalności źródła. Firma AI może więc wygrać spór o trening, a jednocześnie odpowiadać za sposób, w jaki zbudowała zbiór danych.
Czy wyrok stworzył ogólną zasadę dla całej branży AI?
Nie. Rozstrzygnięcie dotyczyło konkretnych okoliczności sprawy. Sąd oceniał między innymi, że modele nie odtwarzały książek powodów, a autorzy nie przedstawili wystarczających dowodów na bezpośrednie zastępowanie ich publikacji przez rezultaty Claude’a. Inaczej może zostać oceniony system, który:
- generuje obszerne fragmenty materiałów treningowych;
- tworzy streszczenia zastępujące zakup książki;
- konkuruje bezpośrednio z utworami autorów;
- został zbudowany z danych pozyskanych z obejściem zabezpieczeń;
- przechowuje pirackie kopie niezależnie od potrzeb treningowych.
Bartz nie oznacza więc, że każda forma trenowania AI na każdym zbiorze jest zgodna z prawem.
Ugoda o wartości 1,5 miliarda dolarów
Po wyroku dotyczącym fair use do rozpoznania pozostała kwestia odpowiedzialności za piracką bibliotekę. Anthropic groziły bardzo wysokie odszkodowania za setki tysięcy utworów.
W 2025 roku spółka zgodziła się zawrzeć ugodę o wartości 1,5 miliarda dolarów. Objęła ona ponad 482 tysiące książek, co odpowiadało kwocie około 3 tysięcy dolarów za każdy utwór przed potrąceniem kosztów i uwzględnieniem sposobu podziału środków. W dniu 20 lipca 2026 roku sąd ostatecznie zatwierdził ugodę. Do tego czasu roszczenia zgłoszono w odniesieniu do ponad 91% książek objętych porozumieniem. Pierwsze wypłaty mają rozpocząć się w listopadzie 2026 roku.
Ugoda nie jest wyrokiem stwierdzającym odpowiedzialność za każdy objęty nią utwór. Kończy jednak ryzyko procesu dotyczącego pirackiego pozyskania książek i stanowi największą znaną ugodę w amerykańskim sporze prawnoautorskim.
Co sprawa oznacza dla twórców modeli AI?
Najważniejszy wniosek dotyczy pochodzenia danych. Nawet jeśli samo trenowanie modelu może zostać uznane za transformacyjne, dostawca powinien potrafić wykazać:
- skąd pochodzą materiały treningowe;
- czy uzyskał do nich legalny dostęp;
- w jakim celu sporządzono kopie;
- jak długo są one przechowywane;
- czy pozostają w osobnej bibliotece;
- czy model może odtwarzać chronione treści.
Hasło „potrzebowaliśmy tego do AI” nie legalizuje piractwa. Matematyka modelu może być skomplikowana, ale łańcuch pochodzenia danych powinien być zaskakująco prosty.
Jak podobną sytuację oceniano by w Unii Europejskiej?
Amerykańskiego fair use nie można bezpośrednio przenieść do prawa unijnego. W Unii Europejskiej znaczenie mają wyjątki dotyczące eksploracji tekstów i danych przewidziane w art. 3 i 4 dyrektywy 2019/790. Komercyjne trenowanie modeli może korzystać z wyjątku z art. 4, jeżeli dostawca posiada legalny dostęp do utworów, a właściciel praw skutecznie nie zastrzegł takiego wykorzystania.
Warunek legalnego dostępu powoduje, że pobranie książek z pirackiej biblioteki nie powinno korzystać z tego wyjątku. Istotne jest także respektowanie zastrzeżeń text and data mining, bezpieczeństwo kopii i ograniczenie ich przechowywania do okresu niezbędnego do eksploracji danych.
AI Act zobowiązuje natomiast dostawców modeli AI ogólnego przeznaczenia do przyjęcia polityki zgodności z unijnym prawem autorskim oraz publikowania odpowiednio szczegółowego podsumowania treści wykorzystanych do treningu.
Podsumowanie
Sprawa Bartz v. Anthropic nie zakończyła sporu o prawa autorskie i sztuczną inteligencję. Wyznaczyła jednak ważną granicę.
Sąd uznał, że analizowanie książek w celu nauczenia modelu tworzenia nowych wypowiedzi może mieć charakter transformacyjny. Nie zaakceptował jednak budowania trwałej biblioteki z pirackich kopii. Dla branży AI oznacza to, że należy oddzielić pytanie „co zrobiono z utworem?” od pytania „skąd go pozyskano?”. Transformacyjny cel nie działa jak prawna pralnia danych.
Stan sprawy na dzień: 10 listopada 2026 roku.
Zdjęcie: magnific.com
