Cyberlaw by Judyta

Uwagi wprowadzające: wzajemne uznawanie jako kategoria normatywna

Zasada wzajemnego uznawania stanowi obecnie centralny mechanizm konstrukcyjny transgranicznych instrumentów postępowania karnego w Unii Europejskiej. Jej znaczenie wykracza poza technikę współpracy sądowej, wpływając bezpośrednio na strukturę krajowych postępowań karnych, zakres kontroli sądowej oraz pozycję procesową jednostki.

W odróżnieniu od klasycznych form pomocy prawnej, wzajemne uznawanie zakłada, że decyzja procesowa wydana w jednym państwie członkowskim powinna zostać wykonana w innym państwie bez ponownej merytorycznej weryfikacji, przy założeniu równoważności systemów ochrony praw podstawowych.

Podstawa traktatowa zasady wzajemnego uznawania w sprawach karnych

Normatywną podstawę zasady wzajemnego uznawania w obszarze współpracy karnej stanowi art. 82 ust. 1 TFUE, zgodnie z którym współpraca sądowa w sprawach karnych w Unii Europejskiej „opiera się na zasadzie wzajemnego uznawania orzeczeń sądowych i decyzji sądowych”.

Przepis ten nie tylko legitymizuje przyjmowanie aktów prawa wtórnego, lecz również narzuca określony model współpracy, w którym:

• państwo wydające zachowuje dominującą rolę decyzyjną,
• państwo wykonujące zostaje zobowiązane do realizacji decyzji,
• kontrola sądowa ulega istotnemu ograniczeniu.

W tym sensie wzajemne uznawanie pełni funkcję normy strukturalnej, determinującej sposób konstruowania instrumentów karnoprocesowych UE.

Wzajemne uznawanie a zakres kontroli państwa wykonującego

Kluczową konsekwencją przyjęcia zasady wzajemnego uznawania jest redukcja zakresu kontroli sądowej w państwie wykonującym. Instrumenty unijne przewidują co do zasady:

• zamknięty katalog przesłanek odmowy wykonania,
• brak kompetencji do badania zasadności merytorycznej decyzji,
• ograniczoną możliwość oceny proporcjonalności środka.

Orzecznictwo Court of Justice of the European Union konsekwentnie podkreśla, że państwo wykonujące nie może zastępować organów państwa wydającego w ocenie potrzeby zastosowania środka procesowego. W efekcie kontrola sądowa ma często charakter formalny, skoncentrowany na spełnieniu wymogów proceduralnych, a nie na ochronie materialnych praw jednostki.

Domniemanie wzajemnego zaufania i jego konsekwencje procesowe

Zasada wzajemnego uznawania opiera się na domniemaniu wzajemnego zaufania między państwami członkowskimi, rozumianego jako założenie, że każde z nich zapewnia standardy rzetelnego procesu zgodne z prawem Unii.

Domniemanie to ma charakter:

• abstrakcyjny – niezależny od realnych różnic w praktyce procesowej,
• systemowy – niepodlegający łatwemu obaleniu w indywidualnej sprawie,
• funkcjonalny – podporządkowany efektywności współpracy.

W praktyce prowadzi to do sytuacji, w której jednostka poddana transgranicznemu instrumentowi procesowemu może napotkać istotne trudności w zakwestionowaniu jego wykonania, nawet w przypadku poważnych wątpliwości co do standardów proceduralnych w państwie wydającym.

Granice zasady wzajemnego uznawania w świetle praw podstawowych

Choć zasada wzajemnego uznawania ma charakter fundamentalny, nie ma ona charakteru absolutnego. Prawo Unii dopuszcza możliwość odstąpienia od wykonania instrumentu transgranicznego w sytuacjach wyjątkowych, w szczególności gdy istnieje rzeczywiste ryzyko naruszenia praw podstawowych.

Jednocześnie należy podkreślić, że mechanizmy te mają charakter reaktywny i wyjątkowy, a ich zastosowanie wymaga spełnienia wysokiego progu dowodowego. W konsekwencji ochrona praw jednostki w modelu wzajemnego uznawania pozostaje w znacznej mierze pośrednia i fragmentaryczna.

Wzajemne uznawanie jako źródło napięć systemowych

Zasada wzajemnego uznawania stanowi niewątpliwie skuteczne narzędzie intensyfikacji współpracy sądowej w sprawach karnych. Jednocześnie jednak generuje ona strukturalne napięcie między efektywnością ścigania a gwarancjami procesowymi jednostki.

W kolejnych wpisach serii analiza zostanie skierowana na konkretne instrumenty transgraniczne, w celu oceny, w jakim stopniu przyjęty model wzajemnego uznawania umożliwia realną ochronę praw procesowych w praktyce postępowań wielopaństwowych.

Stan prawny na dzień: 5 lutego 2026 roku

Zdjęcie: canva.com

Transgraniczność jako cecha ściśle związana ze współczesnym postępowaniem karnym

Postępowanie karne w państwach członkowskich Unii Europejskiej coraz częściej wykracza poza ramy jednego porządku prawnego. Przestępczość o charakterze transgranicznym, mobilność osób oraz cyfryzacja prowadzą do sytuacji, w których czynności dowodowe, środki przymusu oraz decyzje procesowe realizowane są równolegle w więcej niż jednym państwie członkowskim.

W tym kontekście kluczowe znaczenie uzyskuje pytanie o model współpracy procesowej przyjęty na poziomie Unii Europejskiej oraz o jego konsekwencje dla autonomii krajowych porządków postępowania karnego.

Art. 82 ust. 1 TFUE jako podstawa prawna europejskiej procedury karnej

Podstawą prawną działań Unii w zakresie współpracy sądowej w sprawach karnych pozostaje art. 82 ust. 1 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, który przewiduje, że współpraca ta „opiera się na zasadzie wzajemnego uznawania orzeczeń sądowych i decyzji sądowych”.

Przepis ten pełni funkcję normy kompetencyjnej, ale jednocześnie wyznacza kierunek aksjologiczny rozwoju unijnych instrumentów karnoprocesowych. Odejście od klasycznego modelu współpracy międzynarodowej na rzecz wzajemnego uznawania oznacza bowiem rezygnację z pełnej kontroli państwa wykonującego na rzecz automatyzmu proceduralnego, ograniczonego jedynie katalogiem ściśle określonych przesłanek odmowy.

W literaturze i orzecznictwie Court of Justice of the European Union podkreśla się, że art. 82 ust. 1 TFUE nie ustanawia jednolitego europejskiego kodeksu postępowania karnego, lecz tworzy ramy dla funkcjonalnej integracji procedur krajowych.

Od klasycznej pomocy prawnej do zasady wzajemnego uznawania

Tradycyjna pomoc prawna w sprawach karnych opierała się na modelu, w którym państwo wezwane zachowywało szeroką swobodę oceny dopuszczalności i zakresu wykonania wniosku. Decyzja o wykonaniu czynności miała charakter uznaniowy, a standardy procesowe państwa wykonującego odgrywały dominującą rolę.

Zasada wzajemnego uznawania wprowadza jakościową zmianę tego modelu. Instrumenty przyjmowane na jej podstawie zakładają, że decyzja wydana przez organ jednego państwa członkowskiego powinna być wykonywana w innym państwie niemal automatycznie, przy założeniu równoważności systemów ochrony praw podstawowych.

Przejście to nie ma charakteru wyłącznie technicznego, lecz prowadzi do rekonfiguracji relacji między porządkami prawnymi oraz do ograniczenia znaczenia krajowych mechanizmów kontroli proceduralnej.

Charakter prawny instrumentów karnoprocesowych Unii Europejskiej

Instrumenty unijne przyjmowane na podstawie art. 82 ust. 1 TFUE – zarówno o charakterze dowodowym, jak i osobowym – nie tworzą samodzielnej procedury karnej, lecz ingerują punktowo w krajowe postępowania karne, nakładając na nie określone obowiązki wykonawcze.

Ich charakter prawny można określić jako hybrydowy:

• z jednej strony pozostają one aktami prawa wtórnego Unii,
• z drugiej – wywołują bezpośrednie skutki w sferze krajowych czynności procesowych.

W konsekwencji dochodzi do sytuacji, w której jedno postępowanie karne funkcjonuje równocześnie w kilku porządkach normatywnych, a prawa i obowiązki stron procesowych kształtowane są przez normy pochodzące z różnych źródeł.

Między efektywnością a gwarancjami procesowymi

Analiza art. 82 ust. 1 TFUE oraz ewolucji modelu współpracy sądowej prowadzi do wniosku, że Unia Europejska konsekwentnie zmierza w kierunku zwiększenia efektywności transgranicznego ścigania karnego. Jednocześnie jednak brak jednolitych, horyzontalnych standardów proceduralnych powoduje ryzyko rozproszenia ochrony praw jednostki.

W kolejnych wpisach serii przedmiotem analizy będzie to, w jaki sposób poszczególne transgraniczne instrumenty karnoprocesowe funkcjonują w praktyce oraz czy obecny model współpracy odpowiada wymogom rzetelnego procesu karnego.

Stan prawny na dzień: 3 lutego 2026 roku

Zdjęcie: canva.com

(część V – zamykająca serię: Prawo nowych modeli biznesowych)

I. Wprowadzenie – „jeżeli nie płacisz, to nie znaczy, że nie płacisz”

Modele biznesowe oparte na „bezpłatnym” dostępie do usług cyfrowych stały się trwałym elementem gospodarki platformowej. Ich ekonomiczny sens polega na wymianie: użytkownik nie przekazuje środków pieniężnych, lecz udostępnia dane, które następnie podlegają dalszemu wykorzystaniu.

Z perspektywy prawnej zasadnicze pytanie brzmi:

Czy dane mogą pełnić funkcję ekwiwalentu świadczenia – a jeśli tak, to jakie są tego konsekwencje normatywne?

Odpowiedź na to pytanie wpływa na ocenę ważności umów, zakres obowiązków informacyjnych oraz odpowiedzialność przedsiębiorcy.

II. Charakter prawny danych jako przedmiotu obrotu

Prawo nie posługuje się pojęciem „danych jako waluty” wprost, jednak w praktyce modele biznesowe coraz częściej opierają się na ekonomicznym wykorzystaniu informacji o użytkownikach. Dane:

• mają wymierną wartość gospodarczą,
• są przedmiotem przetwarzania, profilowania i agregacji,
• umożliwiają generowanie przychodów pośrednich.

Z punktu widzenia prawa zobowiązań istotne jest, że użytkownik świadczy coś o wartości, nawet jeżeli nie ma to postaci pieniężnej. Podważa to narrację o „bezpłatności” usługi.

III. „Bezpłatna” usługa a rzeczywista odpłatność

Jeżeli dostęp do usługi jest uzależniony od:

• zgody na przetwarzanie danych,
• akceptacji profilowania,
• przekazania danych wykraczających poza minimum techniczne,

to trudno uznać, że użytkownik nie ponosi żadnego świadczenia. W sensie funkcjonalnym mamy do czynienia z odpłatnością niepieniężną, co rodzi konsekwencje m.in. w zakresie:

• kwalifikacji umowy,
• zakresu ochrony konsumenckiej,
• oceny ekwiwalentności świadczeń.

Deklaratywna „bezpłatność” nie przesądza o rzeczywistym charakterze relacji prawnej.

IV. Zgoda na przetwarzanie danych jako element świadczenia

Szczególnie problematyczne jest traktowanie zgody na przetwarzanie danych jako „warunku dostępu” do usługi. Zgoda, aby była prawnie skuteczna, musi być:

• dobrowolna,
• świadoma,
• możliwa do wycofania bez negatywnych konsekwencji.

Jeżeli jednak wycofanie zgody prowadzi do utraty dostępu do usługi, pojawia się pytanie o realną dobrowolność takiego oświadczenia woli. W konsekwencji zgoda może zostać zakwestionowana jako wymuszona ekonomicznie.

V. Dane a równowaga kontraktowa

Modele oparte na danych jako walucie wpływają również na ocenę równowagi kontraktowej stron. Ryzyka prawne pojawiają się zwłaszcza wtedy, gdy:

• zakres przetwarzanych danych jest nieproporcjonalny do oferowanej usługi,
• użytkownik nie ma realnej alternatywy rynkowej,
• warunki przetwarzania są niejasne lub rozproszone.

W takich przypadkach możliwe jest postawienie zarzutu naruszenia zasady uczciwego obrotu oraz nadmiernego wykorzystania przewagi informacyjnej przedsiębiorcy.

VI. Odpowiedzialność przedsiębiorcy – nie tylko za dane

Przedsiębiorca oferujący „bezpłatną” usługę w zamian za dane nie odpowiada wyłącznie za ich bezpieczeństwo. Odpowiedzialność obejmuje również:

• sposób pozyskania danych,
• zakres i cele ich dalszego wykorzystania,
• transparentność modelu biznesowego.

Im bardziej dane stają się podstawowym źródłem przychodu, tym trudniej utrzymać tezę, że ich przetwarzanie ma charakter uboczny lub pomocniczy.

VII. Ryzyko regulacyjne i sporne

Modele „data-for-service” generują ryzyka:

• zakwestionowania skuteczności zgód,
• uznania umów za nieprzejrzyste lub nieuczciwe,
• obowiązku zmiany architektury usługi,
• sankcji administracyjnych.

Ryzyko to dotyczy nie tylko treści dokumentów, lecz samej logiki biznesowej usługi.

VIII. Wnioski końcowe – dane jako świadczenie, nie pretekst

Współczesne modele cyfrowe pokazują, że dane przestały być jedynie „produktem ubocznym” korzystania z usług. Coraz częściej stanowią główne świadczenie użytkownika, a tym samym element wymagający pełnej oceny prawnej.

Prawo nie kwestionuje samej idei wymiany danych na usługi, lecz coraz wyraźniej wymaga, aby:

Użytkownik wiedział, czym faktycznie płaci i na jakich warunkach.

„Bezpłatność” w gospodarce cyfrowej jest pojęciem marketingowym. Odpowiedzialność prawna – już nie.

Stan prawny na dzień: 29 stycznia 2025 roku

(część IV serii: Prawo nowych modeli biznesowych)

I. Wprowadzenie – trwałość zobowiązania w świecie „ciągłej usługi”

Model subskrypcyjny stał się jednym z dominujących modeli gospodarki cyfrowej. Jego istotą nie jest jednorazowa wymiana świadczeń, lecz ciągłość relacji kontraktowej, często połączona z mechanizmem automatycznego odnawiania.

Z perspektywy prawa problematyczne nie jest samo istnienie subskrypcji, lecz sposób jej zawarcia, przedłużania oraz zakończenia. Kluczowe pytanie brzmi:

Czy użytkownik faktycznie wyraził zgodę na długotrwałe zobowiązanie, czy jedynie został w nie „wprowadzony” poprzez architekturę systemu?

II. Subskrypcja jako konstrukcja zobowiązaniowa

W sensie prawnym subskrypcja jest szczególną postacią umowy o charakterze ciągłym, w której:

• świadczenie przedsiębiorcy ma charakter powtarzalny lub stały,
• wynagrodzenie jest periodyczne,
• rozwiązanie umowy następuje nie przez wykonanie, lecz przez oświadczenie woli.

Automatyczne odnowienie nie jest elementem koniecznym takiej umowy, lecz dodatkowym mechanizmem, który istotnie wpływa na ocenę zgodności umowy z prawem, zwłaszcza w relacjach konsumenckich.

III. Zgoda na automatyczne odnowienie – problem wyraźności

Zasadniczym zagadnieniem jest kwalifikacja zgody użytkownika na:

• kontynuowanie umowy po upływie okresu rozliczeniowego,
• automatyczne obciążanie środków płatniczych,
• brak konieczności ponownego potwierdzenia woli.

Zgoda ta, aby była skuteczna, powinna być:

• jednoznaczna,
• wyraźnie odróżniona od zgody na samą usługę,
• poprzedzona rzetelną informacją o skutkach prawnych.

Ukrywanie mechanizmu odnowienia w regulaminie lub prezentowanie go jako „standardowej opcji” może prowadzić do zakwestionowania skuteczności takiej zgody.

IV. Automatyczne odnowienie a prawo konsumenckie

W relacjach z konsumentami szczególnego znaczenia nabierają:

• obowiązki informacyjne,
• zakaz stosowania postanowień abuzywnych,
• zasada przejrzystości umowy.

Postanowienia przewidujące automatyczne odnowienie mogą zostać uznane za niedozwolone, jeżeli:

• nie były indywidualnie uzgodnione,
• rażąco naruszają interes konsumenta,
• prowadzą do związania umową bez realnej możliwości jej zakończenia.

Szczególnie ryzykowne są konstrukcje, w których rozwiązanie umowy jest istotnie trudniejsze niż jej zawarcie.

V. Architektura rezygnacji jako przedmiot oceny prawnej

Coraz częściej ocenie prawnej podlega nie tylko treść umowy, lecz również proces jej wypowiedzenia. Znaczenie mają m.in.:

• liczba wymaganych kroków,
• konieczność kontaktu z obsługą,
• brak jasnych informacji o skutkach rezygnacji,
• opóźnienia techniczne w zakończeniu subskrypcji.

Jeżeli mechanizm rezygnacji został zaprojektowany w sposób zniechęcający lub dezorientujący, może to prowadzić do uznania, że:

Użytkownik nie miał realnej możliwości zakończenia stosunku prawnego.

VI. Subskrypcje długoterminowe i milcząca zgoda

Szczególne kontrowersje budzą modele oparte na:

• bezpłatnym okresie próbnym,
• automatycznym przejściu w płatną subskrypcję,
• braku wyraźnego przypomnienia o końcu trialu.

Milczenie użytkownika nie może być co do zasady traktowane jako zgoda na zaciągnięcie zobowiązania finansowego. Konstrukcje oparte na domniemanej akceptacji niosą istotne ryzyko prawne, zwłaszcza gdy:

• brak jest wyraźnego potwierdzenia woli,
• użytkownik nie został odpowiednio poinformowany o konsekwencjach braku działania.

VII. Ryzyko prawne dla przedsiębiorców

Niewłaściwie zaprojektowane modele subskrypcyjne mogą prowadzić do:

• podważenia skuteczności zawartych umów,
• obowiązku zwrotu pobranych środków,
• sankcji administracyjnych,
• sporów zbiorowych.

Ryzyko to nie dotyczy wyłącznie regulaminów, lecz całego cyklu życia umowy, od momentu jej zawarcia po zakończenie.

VIII. Wnioski

Model subskrypcyjny nie jest prawnie neutralny. Jego zgodność z prawem zależy od tego, czy:

• zgoda użytkownika była rzeczywista, a nie domniemana,
• automatyczne odnowienie zostało jasno zakomunikowane,
• rezygnacja z usługi jest realna, a nie iluzoryczna.

W gospodarce cyfrowej trwałość zobowiązania nie może być efektem bezczynności użytkownika, lecz świadomej i utrzymywanej woli.

Stan prawny na dzień: 27 stycznia 2026 roku

(część III serii: Prawo nowych modeli biznesowych)

I. Wprowadzenie – gdy projektowanie przestaje być neutralne

Interfejs użytkownika (UX/UI) przez długi czas pozostawał poza głównym nurtem analizy prawniczej, traktowany jako zagadnienie stricte techniczne lub marketingowe. W modelach cyfrowych opartych na masowej skali i automatyzacji założenie to przestało być aktualne.

Projektowanie interfejsów coraz częściej bezpośrednio wpływa na decyzje użytkowników, w tym na:

• wyrażanie zgód,
• zawieranie umów,
• wybór określonych opcji ekonomicznych,
• zakres udostępnianych danych.

W tym kontekście pojawia się pojęcie dark patterns – wzorców projektowych, które nie informują, lecz ukierunkowują, zniekształcają lub wymuszają decyzje użytkownika.

Z punktu widzenia prawa kluczowe pytanie brzmi:

Kiedy projektowanie UX staje się bezprawnym oddziaływaniem na wolę użytkownika?

II. Dark patterns – próba kwalifikacji prawnej

Dark patterns nie stanowią odrębnej kategorii normatywnej, lecz są zjawiskiem ocenianym przez pryzmat istniejących konstrukcji prawnych. Najczęściej analizuje się je w kontekście:

• zgody użytkownika,
• swobody kontraktowej,
• obowiązków informacyjnych,
• zakazu wprowadzania w błąd,
• ochrony konsumenta i danych osobowych.

Ich wspólną cechą jest naruszenie równowagi informacyjnej pomiędzy projektantem systemu a użytkownikiem.

III. Zgoda użytkownika a manipulacja projektowa

Szczególnie wrażliwym obszarem jest pozyskiwanie zgód – zwłaszcza na:

• przetwarzanie danych osobowych,
• profilowanie,
• automatyczne odnawianie usług,
• dodatkowe płatności lub usługi.

Zgoda, aby była prawnie skuteczna, musi być:

• dobrowolna,
• świadoma,
• konkretna,
• jednoznaczna.

Stosowanie dark patterns (np. predefiniowane zgody, asymetryczne przyciski, wieloetapowe „odmowy”) podważa te przesłanki. W konsekwencji zgoda uzyskana w taki sposób może zostać uznana za wadliwą, a nawet nieważną.

IV. Dark patterns a prawo umów

Z perspektywy prawa zobowiązań projektowanie interfejsu może wpływać na ocenę:

• czy doszło do rzeczywistego złożenia oświadczenia woli,
• czy użytkownik miał realną możliwość zapoznania się z treścią umowy,
• czy nie doszło do wyzysku lub nadużycia przewagi kontraktowej.

Interfejs, który:

• ukrywa istotne informacje,
• eksponuje jedynie korzystne dla przedsiębiorcy opcje,
• utrudnia rezygnację lub rozwiązanie umowy,

może prowadzić do zakwestionowania skuteczności zawartej umowy lub poszczególnych jej postanowień.

V. Odpowiedzialność za architekturę decyzji

Coraz częściej przedmiotem oceny prawnej nie jest pojedyncza informacja czy komunikat, lecz cała architektura decyzyjna systemu. Odpowiedzialność przedsiębiorcy może wynikać z faktu, że:

• system został zaprojektowany w sposób systematycznie ukierunkowujący decyzje użytkownika,
• mechanizmy rezygnacji są nieproporcjonalnie utrudnione,
• proces decyzyjny jest celowo fragmentaryzowany.

W takim ujęciu UX przestaje być neutralnym tłem, a staje się narzędziem regulacyjnym, podlegającym ocenie prawnej.

VI. Granica legalnego UX – kryteria oceny

Choć nie istnieje zamknięty katalog dark patterns, w praktyce przyjmuje się kilka kryteriów oceny legalności projektowania interfejsu:

1. Symetria wyboru – czy użytkownik ma równie łatwy dostęp do wszystkich opcji?
2. Czytelność informacji – czy istotne informacje nie są ukryte lub rozproszone?
3. Odwracalność decyzji – czy rezygnacja jest równie prosta jak przystąpienie?
4. Proporcjonalność bodźców – czy system nie wywiera nadmiernej presji decyzyjnej?

Naruszenie tych zasad zwiększa ryzyko uznania UX za sprzeczny z prawem.

VII. Ryzyko prawne dla przedsiębiorców

Z punktu widzenia praktyki gospodarczej dark patterns generują ryzyka:

• podważenia skuteczności zgód i umów,
• odpowiedzialności administracyjnej,
• sankcji finansowych,
• utraty zaufania użytkowników.

Co istotne, ryzyko to dotyczy nie tylko treści regulaminów, lecz samego sposobu interakcji z użytkownikiem.

VIII. Wnioski

Projektowanie interfejsów nie jest obszarem normatywnie obojętnym. W realiach gospodarki cyfrowej UX staje się nośnikiem decyzji prawnych, a nie jedynie estetycznym dodatkiem do usługi.

Granica legalnego UX przebiega tam, gdzie:

Projektowanie zaczyna zastępować wolną wolę użytkownika.

Prawo nie reguluje koloru przycisków ani kolejności ekranów, ale coraz wyraźniej ocenia ich funkcję i skutki.

Stan prawny na dzień: 27 stycznia 2025 roku

(część II serii: Prawo nowych modeli biznesowych)

I. Wprowadzenie – „usługa”, która decyduje

Modele SaaS, PaaS oraz AI-as-a-Service opierają się na wspólnym założeniu: użytkownik nie nabywa technologii, lecz korzysta z niej jako usługi. Z perspektywy prawnej prowadzi to do zasadniczego przesunięcia ciężaru odpowiedzialności – z właściciela infrastruktury na jej dostawcę.

Szczególne znaczenie ma to w sytuacji, gdy usługa:

• działa w sposób zautomatyzowany,
• podejmuje decyzje lub rekomendacje,
• przetwarza dane użytkowników lub osób trzecich,
• funkcjonuje jako element większego procesu biznesowego.

Pytanie podstawowe brzmi:

Kto odpowiada za skutki działania systemu, który formalnie jest „usługą”, a faktycznie pełni funkcję decyzyjną?

II. Modele usługowe – różnice istotne prawnie

Choć w praktyce rynkowej pojęcia SaaS, PaaS i AI-as-a-Service bywają używane zamiennie, z punktu widzenia odpowiedzialności prawnej różnice między nimi mają znaczenie zasadnicze.

• SaaS (Software as a Service) – dostawca zapewnia gotowe narzędzie, użytkownik korzysta z jego funkcjonalności bez wpływu na architekturę systemu.
• PaaS (Platform as a Service) – dostawca udostępnia środowisko, w którym użytkownik tworzy własne rozwiązania.
• AI-as-a-Service – dostawca oferuje system oparty na modelach uczących się, często działających w sposób nie w pełni przewidywalny.

Im mniejsza możliwość ingerencji użytkownika w działanie systemu, tym większe znaczenie ma odpowiedzialność dostawcy.

III. Odpowiedzialność kontraktowa – granice umownego dystansu

W relacjach umownych dostawcy usług cyfrowych dążą do maksymalnego ograniczenia odpowiedzialności poprzez:

• klauzule „as is”,
• wyłączenia odpowiedzialności za decyzje użytkownika,
• przerzucenie ryzyk na klienta końcowego.

Z perspektywy prawa cywilnego skuteczność takich postanowień jest jednak ograniczona, zwłaszcza gdy:

• użytkownik nie ma realnego wpływu na sposób działania systemu,
• usługa jest prezentowana jako „inteligentna”, „optymalizująca” lub „autonomiczna”,
• dostawca kształtuje uzasadnione oczekiwania co do jakości i bezpieczeństwa działania systemu.

W takich przypadkach odpowiedzialność kontraktowa nie może być całkowicie wyłączona bez ryzyka jej zakwestionowania.

IV. Automatyzacja a zawinienie – problem klasycznych kategorii

Modele usługowe oparte na automatyzacji i uczeniu maszynowym ujawniają ograniczenia klasycznych konstrukcji odpowiedzialności opartej na winie.

Pojawiają się bowiem pytania:

• czy błąd algorytmu jest błędem dostawcy,
• czy brak możliwości przewidzenia konkretnego wyniku zwalnia z odpowiedzialności,
• czy użytkownik „akceptuje ryzyko” korzystania z systemu inteligentnego.

Coraz częściej przyjmuje się, że ryzyko technologiczne nie może być w całości przerzucone na użytkownika, jeżeli to dostawca:

• projektuje system,
• decyduje o jego architekturze,
• kontroluje proces aktualizacji i uczenia.

V. AI-as-a-Service – odpowiedzialność za decyzję, nie tylko za narzędzie

Szczególna sytuacja dotyczy usług opartych na sztucznej inteligencji, które:

• generują treści,
• dokonują klasyfikacji,
• rekomendują lub odrzucają określone działania.

W takich przypadkach odpowiedzialność nie dotyczy wyłącznie poprawności technicznej systemu, lecz także skutków decyzji algorytmicznych. Odpowiedzialność dostawcy może być rozważana m.in. w kontekście:

• braku transparentności działania modelu,
• uprzedzeń algorytmicznych,
• niewystarczających mechanizmów nadzoru człowieka.

Im większa autonomia systemu, tym słabsze argumenty na rzecz traktowania go jako „neutralnego narzędzia”.

VI. Odpowiedzialność regulacyjna – od reakcji do prewencji

Z perspektywy regulacyjnej dostawcy usług cyfrowych coraz częściej obciążani są obowiązkami:

• projektowania systemów w sposób bezpieczny i zgodny z prawem,
• dokumentowania procesów decyzyjnych,
• umożliwienia audytu działania systemu.

Odpowiedzialność ma charakter ex ante, a nie wyłącznie reakcyjny. Ocenie podlega nie tylko to, co system zrobił, lecz także to, czy został zaprojektowany w sposób minimalizujący ryzyko naruszeń.

VII. Wnioski praktyczne dla dostawców i użytkowników

Z punktu widzenia praktyki obrotu należy przyjąć, że:

1. nazwa modelu usługowego nie przesądza o odpowiedzialności,
2. kluczowe znaczenie ma faktyczny zakres kontroli nad systemem,
3. automatyzacja nie eliminuje odpowiedzialności, lecz zmienia jej charakter,
4. AI-as-a-Service wymaga odrębnego podejścia niż klasyczny SaaS.

Dostawcy usług powinni traktować odpowiedzialność prawną jako element projektowania usługi, a nie wyłącznie jej dokumentacji umownej.

VIII. Zakończenie

Modele SaaS, PaaS i AI-as-a-Service nie są „ucieczką” od odpowiedzialności, lecz jej nową konfiguracją. Prawo coraz wyraźniej zmierza w kierunku zasady, zgodnie z którą:

Kto projektuje system i czerpie korzyści z jego automatyzacji, ten ponosi odpowiedzialność za jej skutki.

Technologia może być usługą. Odpowiedzialność – nie.

Stan prawny na dzień: 20 stycznia 2025 roku

(część I serii: Prawo nowych modeli biznesowych)

I. Wprowadzenie – model platformowy jako problem kwalifikacji prawnej

Gospodarka platformowa (platform economy) stanowi jedno z najpoważniejszych wyzwań dla klasycznych konstrukcji prawa prywatnego i publicznego. Jej istotą jest wielostronny model relacji, w którym podmiot prowadzący platformę cyfrową umożliwia interakcję pomiędzy użytkownikami, formalnie nie będąc stroną relacji podstawowej (np. sprzedaży, świadczenia usług, publikacji treści).

Kluczowe pytanie prawne brzmi:

Czy operator platformy pozostaje jedynie pośrednikiem technologicznym, czy też należy go kwalifikować jako aktywnego uczestnika obrotu?

Od odpowiedzi zależy zakres jego odpowiedzialności cywilnej, administracyjnej oraz – w określonych konfiguracjach – karnej.

II. Pośrednik w ujęciu klasycznym – założenia modelowe

W tradycyjnym ujęciu pośrednik cyfrowy był postrzegany jako podmiot:

1. nieinicjujący relacji pomiędzy użytkownikami,
2. nieingerujący w treść relacji lub transakcji,
3. nieposiadający realnej kontroli nad treścią lub zachowaniem użytkowników,
4. reagujący wyłącznie następczo (ex post), po uzyskaniu wiedzy o naruszeniu prawa.

Model ten opiera się na założeniu neutralności technologicznej pośrednika, który jedynie udostępnia infrastrukturę komunikacyjną. Współczesne platformy cyfrowe coraz rzadziej spełniają jednak te kryteria w sposób rzeczywisty, a nie deklaratywny.

III. Kryterium aktywnej roli platformy

W aktualnej praktyce orzeczniczej i regulacyjnej decydujące znaczenie ma rzeczywisty zakres ingerencji platformy w relację pomiędzy użytkownikami. O aktywnej roli platformy mogą świadczyć w szczególności:

• projektowanie i narzucanie struktury interfejsu użytkownika (UX),
• stosowanie algorytmów rankingowych i rekomendacyjnych,
• moderowanie treści lub ofert w sposób selektywny,
• zarządzanie systemami reputacyjnymi i ocenami,
• standaryzacja warunków transakcji,
• pobieranie wynagrodzenia powiązanego bezpośrednio z efektem relacji.

Im większy wpływ platformy na przebieg i rezultat interakcji, tym słabsze podstawy do uznania jej za neutralnego pośrednika.

IV. Odpowiedzialność cywilna operatora platformy

Z perspektywy prawa cywilnego zasadnicze znaczenie ma ocena, czy operator platformy:

• współkształtuje treść stosunku prawnego,
• buduje uzasadnione zaufanie użytkownika do bezpieczeństwa transakcji,
• przejmuje funkcje typowe dla organizatora obrotu.

W takich przypadkach możliwe jest przypisanie platformie odpowiedzialności nie tylko za własne działania, lecz również za skutki relacji pomiędzy użytkownikami, zwłaszcza gdy platforma:

• czerpie bezpośrednie korzyści ekonomiczne z transakcji,
• ogranicza autonomię decyzyjną stron,
• wykorzystuje swoją pozycję informacyjną i technologiczną.

Klauzule regulaminowe wyłączające odpowiedzialność nie zawsze skutecznie neutralizują to ryzyko, zwłaszcza gdy pozostają w sprzeczności z rzeczywistym modelem funkcjonowania platformy.

V. Odpowiedzialność regulacyjna i administracyjna

W ujęciu regulacyjnym platformy coraz częściej postrzegane są jako podmioty o szczególnym znaczeniu systemowym, które:

• kontrolują dostęp do rynku,
• kształtują zachowania użytkowników,
• wpływają na realizację praw podstawowych.

Konsekwencją jest stopniowe przesuwanie ciężaru odpowiedzialności z pojedynczych treści lub transakcji na sposób zaprojektowania i zarządzania całym systemem. Odpowiedzialność dotyczy nie tylko reakcji na naruszenia, lecz także zapobiegania im poprzez odpowiednie rozwiązania organizacyjne i techniczne.

VI. Ryzyko prawne jako element modelu biznesowego

Z punktu widzenia praktyki gospodarczej należy podkreślić, że model platformowy nie eliminuje odpowiedzialności, lecz przekształca ją w ryzyko strukturalne. Najczęstsze błędy po stronie operatorów platform to:

• utożsamianie regulaminu z realnym zarządzaniem ryzykiem prawnym,
• niedoszacowanie znaczenia algorytmów i UX,
• traktowanie compliance jako funkcji wtórnej wobec technologii.

Takie podejście prowadzi do kumulacji ryzyk, które ujawniają się dopiero w sytuacjach spornych lub kontrolnych.

VII. Wnioski i rekomendacje

Operatorzy platform powinni przyjąć założenie, że:

1. odpowiedzialność podąża za wpływem, a nie za deklaracją neutralności,
2. rzeczywisty model funkcjonowania platformy ma pierwszeństwo przed opisem umownym,
3. architektura systemu jest przedmiotem oceny prawnej w takim samym stopniu jak treść regulaminu.

W praktyce oznacza to konieczność traktowania odpowiedzialności jako integralnego elementu modelu biznesowego, a nie jedynie zagadnienia formalnoprawnego.

VIII. Zakończenie

Platform economy nie stanowi obszaru deregulacji, lecz przestrzeń rekonfiguracji odpowiedzialności prawnej. Prawo, choć reaguje z opóźnieniem, konsekwentnie zmierza w kierunku oceny realnego wpływu platformy na relacje rynkowe.

Neutralność pośrednika nie jest kategorią deklaratywną – jest wynikiem faktycznego braku kontroli. A ten w modelach platformowych występuje coraz rzadziej.

Stan prawny na dzień: 15 stycznia 2025 roku

Patostreaming funkcjonuje w przestrzeni pozornie dobrze uregulowanej: mamy przepisy karne, normy ochrony małoletnich, regulacje dotyczące usług cyfrowych i standardy odpowiedzialności dostawców usług online. A jednak — w praktyce zjawisko wciąż się przetwarza, migruje między platformami i wymyka się skutecznej kontroli.

Pytanie jest zatem zasadne: czy to prawo nie działa, czy może działa jedynie w warunkach, których współczesny internet już nie spełnia?

Jakie przepisy mamy? (i dlaczego działają połowicznie)

a) Kodeks karny

Do patostreamingu stosuje się m.in.:

• art. 207 k.k. (znęcanie się),
• art. 255 k.k. (nawoływanie do przestępstwa),
• art. 200b k.k. (propagowanie przemocy lub okrucieństwa),
• art. 202 k.k. (treści z udziałem małoletnich).

Są to jednak przepisy o charakterze indywidualnym, reagujące punktowo na konkretny czyn. Internet natomiast generuje zjawiska o charakterze środowiskowym, algorytmicznym i masowym, co osłabia skuteczność klasycznej reakcji na przestępstwo.

b) Kodeks rodzinny i opiekuńczy (k.r.o.)

Narażenie dziecka na treści przemocowe może stanowić podstawę interwencji sądu rodzinnego jako zagrożenie dobra dziecka (art. 109 k.r.o.). To jednak instrument następczy, stosowany wobec rodziców lub opiekunów, a nie wobec platform czy twórców treści.

c) Ustawy medialne

Polskie prawo medialne jest historycznie dostosowane do tradycyjnych nadawców — telewizji, radia, VOD. Twórcy internetowi działają poza reżimem obowiązków właściwych nadawcom audiowizualnym, co tworzy obszar regulacyjnego „półcienia”.

d) Akt o usługach cyfrowych (Digital Services Act, DSA)

DSA nakłada na największe platformy obowiązek:

• szybkiej reakcji na treści nielegalne,
• oceny ryzyka systemowego,
• zapewniania przejrzystości algorytmów,
• wdrażania środków zapobiegających szkodliwym treściom.

Choć DSA wprowadza najwyższy dotąd standard bezpieczeństwa usług, nadal ma charakter horyzontalny, nie odnosząc się wprost do patostreamingu jako zjawiska specyficznego i zmiennego.

Trudności dowodowe: internet jako środowisko nietrwałe

Prawo karne wymaga stabilnych dowodów. Internet dostarcza treści ulotnych, dynamicznych i niepowtarzalnych.

a) Transmisje live

Patostreamy często nie są archiwizowane przez twórców. Jeżeli widz nie nagrał transmisji, materiał dowodowy w praktyce przestaje istnieć.

b) Znikające treści i migracja między platformami

Treści są usuwane, ukrywane, przenoszone na nowe kanały. Twórcy stosują techniki unikania identyfikacji:

• zmiana kont,
• mirrorowanie transmisji,
• hostowanie na platformach o niższej moderacji.

To utrudnia ustalenie sprawcy, ciągłości zachowania i rekonstrukcję czynu.

c) Problem autentyczności materiałów

Nagrania tworzone przez osoby trzecie mogą być niepełne, edytowane lub pozbawione metadanych. Dla procesu karnego to realny problem, bo wymaga biegłych i dodatkowych analiz technicznych.

W efekcie prawo działa z opóźnieniem, a część zjawiska wymyka się możliwości procesowego uchwycenia.

3. Brak systemowych regulacji: patotreści nadal w szarej strefie prawnej

W polskim porządku prawnym nie istnieje pojęcie patostreamingu. Nie ma także:

• zakazu transmitowania przemocy w celach rozrywkowych,
• regulacji dotyczących ekonomicznego wspierania patologii (donejty),
• wymogu prewencyjnego filtrowania live content.

Prawo reaguje dopiero wtedy, gdy dojdzie do konkretnego czynu zabronionego, a nie do tworzenia środowiska ryzyka, które do tych czynów prowadzi.

Tymczasem patostreaming ma charakter systemowy, nie incydentalny — co prawo materialne w obecnym kształcie słabo adresuje.

Propozycje rozwiązań: jak można wypełnić lukę

a) Wyspecjalizowane procedury dotyczące treści live

Potrzebny jest model, w którym:

• zgłoszenie patostreamu uruchamia ekspresową ścieżkę moderacji,
• platforma ma obowiązek tymczasowego wstrzymania transmisji do czasu weryfikacji,
• organy ścigania otrzymują dane i kopię transmisji automatycznie.

To wymaga regulacji na poziomie ustawy lub rozporządzenia implementującego DSA.

b) Twarde obowiązki platform

Możliwe kierunki:

• obowiązek wdrożenia systemów filtrowania i detekcji przemocy w treściach live,
• wymóg realnej weryfikacji wieku,
• ograniczenie monetyzacji treści wysokiego ryzyka,
• nakaz archiwizacji materiałów po zgłoszeniu naruszenia.

c) Sankcje finansowe

Brak reakcji platformy powinien skutkować:

• karami administracyjnymi (na wzór GDPR/DSA),
• odpowiedzialnością cywilną wobec osób dotkniętych treściami.

Dopiero ekonomiczna odpowiedzialność tworzy realne bodźce do zmiany praktyki.

d) Definicja i zakaz patotreści

Warto rozważyć ustawowe wprowadzenie:

• definicji patostreamingu,
• zakazu rozpowszechniania patotreści,
• typów kwalifikowanych związanych z monetyzacją patotreści.

Byłaby to pierwsza regulacja bezpośrednio mierząca się z fenomenem środowiskowej cyberprzestępczości.

5. Czy potrzebujemy „ustawy anty-patostreamingowej”?

Z perspektywy praktyki organów ścigania, ochrony małoletnich, efektywności DSA i standardów odpowiedzialności platform — tak.

Nie chodzi o tworzenie kolejnego przestępstwa „dla samego przestępstwa”, lecz o:

• stworzenie ram prewencyjnych,
• nadanie organom ścigania realnych narzędzi,
• zobowiązanie platform do systemowej reakcji,
• dostosowanie prawa do zjawisk o charakterze dynamicznym i algorytmicznym.

Internet nie jest ani anarchią, ani klasycznym medium. Jest środowiskiem, które może sprzyjać powstawaniu nowych form przestępczości.
Odpowiedzią na to nie mogą być przepisy punktowe, lecz model regulacyjny, który traktuje patostreaming jak zjawisko strukturalne, a nie jedynie sekwencję pojedynczych czynów.

Podsumowanie

Obecne prawo daje narzędzia — ale reaguje tylko na to, co już się wydarzyło. Brakuje regulacji prewencyjnych, systemowych i dostosowanych do mechaniki platform, a więc do środowiska, w którym patostreaming powstaje.

Dlatego odpowiedź na pytanie, czy potrzebujemy nowej ustawy, brzmi: nie tyle potrzebujemy nowego przepisu karnego, ale nowego modelu ochrony prawnej w cyberprzestrzeni.

Stan prawny na dzień: 13 stycznia 2026 roku

W tradycyjnym ujęciu demoralizacja dziecka kojarzyła się z „trudnym środowiskiem”, niewłaściwym towarzystwem czy ekspozycją na przemoc w rodzinie. Tymczasem współczesne środowisko ryzyka działa w zupełnie innym wymiarze — cyfrowym, transgranicznym, nielimitowanym czasowo i przestrzennie.

Patostreaming stał się nową formą demoralizacji, dostępną na wyciągnięcie smartfona — bez kontroli, bez kontekstu, bez dorosłego, który nadałby znaczenie temu, co dziecko widzi.

To nie jest „tylko internetowy problem”. To realne zagrożenie dobra dziecka w rozumieniu prawa krajowego i międzynarodowego.

Wpływ patotreści na psychikę i procesy socjalizacji dziecka

Dzieci nie są mini-wersjami dorosłych. Ich system wartości, rozumienie norm, procesy empatii i granice moralne dopiero się kształtują. Ekspozycja na patostreaming wpływa na te procesy w sposób głęboko destrukcyjny.

a) Normalizacja przemocy

Stale oglądana przemoc — zwłaszcza podana w formacie rozrywkowym — prowadzi do:

• obniżenia wrażliwości na agresję,
• postrzegania przemocy jako akceptowalnej strategii reagowania,
• zaburzeń w rozumieniu granic interpersonalnych,
• zacierania różnicy między fikcją a realnością cierpienia.

Z punktu widzenia psychologii rozwojowej to środowiskowe ryzyko zaburzające moral development (Kohlberg, Bandura).

b) Utrwalanie wzorców ryzykownych zachowań

Dzieci uczą się przez obserwację modeli zachowań. Patostreamer bywa dla młodego widza:

• osobą „szczerą”, bo „bez filtra”,
• atrakcyjną, bo popularną,
• skuteczną, bo zarabiającą na swoim stylu życia.

Mechanizm jest prosty: jeśli to działa, to chyba jest dopuszczalne.
Z perspektywy prawa rodzinnego jest to klasyczna sytuacja demoralizacji przez środowisko — tyle że środowisko jest cyfrowe.

2. Brak skutecznych mechanizmów weryfikacji wieku

Większość platform deklaruje: „treści tylko dla osób 18+”.
Rzeczywistość? Kliknięcie w przycisk „mam 18 lat”, wysłanie emotki, czasem podanie daty urodzenia. Mechanizmy realnej weryfikacji — biometrycznej, dokumentowej, opartej na nadzorze rodzica — są rzadkie i często dobrowolne.

W efekcie:

• dziecko może oglądać brutalne live’y w czasie rzeczywistym,
• nie ma filtrów chroniących przed patotreściami transmitowanymi „na żywo”,
• algorytmy rekomendacji mogą kierować dziecko w stronę coraz bardziej drastycznych treści.

Patostreaming obnaża słabość modelu weryfikacji wieku: zaprojektowanego dla świata statycznych stron www, a nie dynamicznych platform społecznościowych.

Odpowiedzialność rodziców a odpowiedzialność platform

Prawo często próbuje rozkładać winę równomiernie, ale w praktyce pytanie brzmi: kto w tej sytuacji ma realny wpływ na środowisko cyfrowe dziecka?

a) Rodzice – obowiązek nadzoru

Zgodnie z art. 95 §1 k.r.o., rodzice mają obowiązek dbać o rozwój dziecka, w tym jego bezpieczeństwo. W dobie cyfrowej obejmuje to również:

• kontrolę treści,
• konfigurację ustawień bezpieczeństwa,
• rozmowę o zagrożeniach.

Problem w tym, że większość rodziców nie zna mechanizmów platform, a część nawet nie wie, czym jest patostreaming.

b) Platformy – obowiązek zapobiegania szkodzie

W świetle DSA, Karty praw podstawowych UE oraz regulaminów, platformy mają obowiązek:

• zapobiegać ekspozycji nieletnich na szkodliwe treści,
• wdrażać odpowiednie środki techniczne,
• reagować na zgłoszenia w rozsądnych terminach,
• oceniać ryzyko systemowe wynikające z własnych algorytmów.

Jeżeli platforma tworzy przestrzeń, w której łatwo o kontakt dziecka z treściami przemocowymi, można mówić o niewykonaniu obowiązków w zakresie bezpieczeństwa usług.

To jeden z najgorętszych wątków współczesnego prawa cyfrowego.

Prawo dziecka do ochrony przed demoralizacją

Patostreaming uderza w fundamentalne gwarancje prawne małoletnich.

a) Konwencja o prawach dziecka (art. 17 i 19)

Państwa mają obowiązek chronić dziecko przed treściami szkodliwymi oraz przed wszelkimi formami przemocy. Patotreści naruszają oba te filary.

b) Ustawa o wspieraniu rodziny i pieczy zastępczej

Definiuje demoralizację jako m.in. kontakt z treściami szkodliwymi, a organy państwa mają obowiązek podejmować działania zapobiegawcze.

c) Kodeks rodzinny i opiekuńczy

Narażanie dziecka na treści przemocowe może być uznane za zagrożenie dobra dziecka, co otwiera drogę do interwencji sądów rodzinnych.

Z perspektywy prawa — patostreaming to nie jest „kontrowersyjna rozrywka”. To zjawisko, które realnie narusza dobro dziecka, zarówno w wymiarze psychicznym, jak i prawnym.

Patostreaming jako współczesna forma demoralizacji

Demoralizacja nie musi mieć formy fizycznego kontaktu, nie musi odbywać się w grupie rówieśniczej ani w środowisku „tradycyjnie ryzykownym”. W środowisku cyfrowym:

• kontakt jest permanentny,
• treść jest intensywna i bez kontekstu,
• wzorce są odrealnione,
• konsekwencje psychiczne — realne.

W efekcie patostreaming tworzy cyfrowe środowisko przemocowe, które może wywrzeć wpływ na rozwój dziecka identyczny, a czasem silniejszy niż kontakt z realną przemocą.

Podsumowanie

Dzieci w świecie patostreamingu są odbiorcami szczególnie wrażliwymi:

• psychologicznie — bo wciąż kształtują normy i wartości,
• technologicznie — bo brakuje realnych barier dostępu,
• prawnie — bo ich prawa są często podporządkowane logice algorytmów i zasięgów.

Patostreaming nie jest więc problemem „internetu”, lecz problemem ochrony praw dziecka. Jeśli współczesna demoralizacja ma swoje laboratorium, to są nim platformy społecznościowe.

Stan prawny na dzień: 8 stycznia 2026 roku

Platformy społecznościowe od lat powtarzają mantrę: „my tylko udostępniamy przestrzeń, nie jesteśmy nadawcami treści”. Problem w tym, że w erze patostreamingu to zdanie ma mniej wspólnego z rzeczywistością niż deklaracje o „czasowym ograniczeniu reklam”. Algorytmy rekomendacji, systemy monetyzacji i polityki moderacji sprawiają, że platformy nie tylko udostępniają — one kształtują.

W tym wpisie analizujemy, co prawo UE i polskie naprawdę nakłada na YouTube, TikTok i Twitch, oraz czy platformy mogą dłużej chować się za zasłoną wolności słowa.

Od „neutralnego pośrednika” do aktywnego gracza

Klasyczne podejście prawnicze mówiło: usługodawca hostingu nie odpowiada za treści, jeśli nie ma o nich wiedzy i działa „biernie”. Tyle że współczesne platformy:

• projektują algorytmy premiujące wysoce angażujące (często patologiczne) treści,
• tworzą modele zarobkowe oparte na interakcji (donejty, subskrypcje, superchaty),
• ingerują w dystrybucję treści w sposób selektywny.

To przestaje być „bierne hostowanie”, a zaczyna przypominać aktywną kurację informacyjną. Prawo UE w końcu to zauważyło.

Digital Services Act (DSA): nowa konstytucja internetu w UE

DSA redefiniuje rolę platform — zwłaszcza tzw. VLOP-ów (very large online platforms), do których należą m.in. YouTube, TikTok i Twitch.

a) Obowiązek szybkiej reakcji

Platformy muszą niezwłocznie usuwać treści nielegalne, gdy otrzymają wiarygodne zgłoszenie. Patostreaming, jeśli obejmuje przemoc, nękanie, wykorzystywanie małoletnich czy nawoływanie do przestępstwa — mieści się w tej kategorii.

Brak reakcji = ryzyko sankcji administracyjnych.

b) Obowiązek oceny ryzyka systemowego

Platformy muszą analizować, czy ich własne mechanizmy (algorytmy, monetyzacja) nie sprzyjają rozpowszechnianiu treści szkodliwych, w tym przemocy.

To otwiera drogę do kluczowego pytania:

Czy rekomendowanie patotreści jest defektem systemu, czy efektem ubocznym zoptymalizowanej ekonomii atencji?

c) Transparentność algorytmów

Platformy muszą ujawniać zasady działania systemów rekomendacji i umożliwiać użytkownikom wybór mniej inwazyjnych modeli (np. chronologicznych). To szczególnie istotne w kontekście treści patostreamerskich, które rozchodzą się viralowo.

d) Moderacja i zgłoszenia

DSA wymaga jasnych procedur:

• formularzy zgłoszeń,
• potwierdzeń odbioru,
• informacji zwrotnej o działaniach platformy.

To koniec (teoretyczny) epoki zgłoszeń, które „spadają w czarną dziurę”.

3. Kodeks dobrych praktyk i samoregulacja

W ramach unijnych inicjatyw platformy przyjęły kodeksy obejmujące zwalczanie m.in.:

• treści ekstremistycznych,
• nienawiści,
• dezinformacji.

Patostreaming formalnie nie ma własnej kategorii w tych kodeksach, ale w praktyce mieści się w obszarze przemocowych nadużyć. Problem polega na tym, że samoregulacja jest dobrowolna — a więc tak skuteczna, jak dobre chęci platform.

YouTube kilka razy deklarował „zero tolerancji”, po czym… pozwalał kanałom patostreamerskim wracać jak feniks z popiołów po kolejnym rebrandzie.

Procedury zgłaszania treści

W świetle DSA i regulaminów platform, użytkownik powinien móc zgłosić treść:

• jako nielegalną,
• jako naruszającą standardy społeczności,
• jako szkodliwą dla małoletnich.

Tyle teoria.
W praktyce moderatorzy działają często z opóźnieniem, a live’y są szczególnie trudne do opanowania — bo szkoda dzieje się w czasie rzeczywistym. To jedna z największych luk w obecnych systemach moderacji.

Odpowiedzialność cywilna platform

a) Delikt (art. 415 k.c. i kolejne)

Jeśli platforma wiedziała lub przy zachowaniu należytej staranności powinna była wiedzieć, że dochodzi do naruszenia dóbr osobistych (np. upokarzania ofiary w streamie), a mimo to nie usunęła treści — może ponosić odpowiedzialność odszkodowawczą.

To nie jest odpowiedzialność za „przestępstwo twórcy”, lecz za zaniechanie własnych obowiązków kontrolnych.

b) RODO – odpowiedzialność za dane osobowe

Streamy często zawierają:

• wizerunek,
• dane identyfikacyjne,
• głos,
• informacje o sytuacji życiowej.

Jeśli platforma przetwarza te dane bez podstawy prawnej lub bez możliwości ich usunięcia na żądanie, teoretycznie może naruszać RODO. Patostreaming stawia tu trudne pytanie: czy publiczne utrwalanie przemocy może być uznane za „usprawiedliwiony cel przetwarzania”? Najczęściej — nie.

To w końcu reagują czy nie? Analiza realna, nie deklaratywna

Platformy działają wybiórczo:

• reakcja na zgłoszenia – zwykle spóźniona,
• algorytmy rekomendacji – promują treści „wysoko angażujące”, nawet jeśli są patologiczne,
• monetyzacja – dopóki donejty płyną, twórca pozostaje atrakcyjny dla platformy,
• banowanie kanałów – częste, ale łatwe do obejścia (nowy kanał, nowe konto).

Innymi słowy:

Platformy nie są bezradne. One są ekonomicznie niezmotywowane, by reagować szybko.

Dlatego ucieczka w narrację o „wolności słowa” bywa wygodna — ale nieadekwatna. Patostreaming to nie spór ideologiczny, tylko zagrożenie przemocowe, w którym prawa podstawowe kolidują z interesem platform.

Czy robią wystarczająco dużo? (krótka odpowiedź: nie)

Z punktu widzenia nauki prawa i regulacji cyfrowych problem polega na tym, że platformy wciąż funkcjonują według logiki:

• reakcja zamiast prewencji,
• moderacja po fakcie zamiast ochrony ex ante,
• algorytm promuje to, co system później próbuje usuwać.

To klasyczna sprzeczność interesów:

to, co szkodzi użytkownikom, często jest tym, co najbardziej opłaca się platformom.

DSA jest pierwszą próbą narzucenia platformom odpowiedzialności systemowej, a nie tylko punktowej. Czy wystarczy? Raczej nie — ale po raz pierwszy prawo wymaga od nich czegoś więcej niż dobrych intencji.

Podsumowanie

YouTube, TikTok i Twitch przestały być „biernymi pośrednikami”. Stały się architektami przepływu informacji, a ich algorytmy mają realny wpływ na eskalację treści przemocowych.
Ramy prawne — od DSA po odpowiedzialność cywilną — coraz wyraźniej wskazują, że platformy muszą nie tylko usuwać treści, ale zarządzać ryzykiem, które same współtworzą.

Stan prawny na dzień: 5 stycznia 2026 roku