Prawo nowych modeli biznesowych: Dane jako waluta – konsekwencje prawne modeli „bezpłatnych” usług

(część V – zamykająca serię: Prawo nowych modeli biznesowych)

I. Wprowadzenie – „jeżeli nie płacisz, to nie znaczy, że nie płacisz”

Modele biznesowe oparte na „bezpłatnym” dostępie do usług cyfrowych stały się trwałym elementem gospodarki platformowej. Ich ekonomiczny sens polega na wymianie: użytkownik nie przekazuje środków pieniężnych, lecz udostępnia dane, które następnie podlegają dalszemu wykorzystaniu.

Z perspektywy prawnej zasadnicze pytanie brzmi:

Czy dane mogą pełnić funkcję ekwiwalentu świadczenia – a jeśli tak, to jakie są tego konsekwencje normatywne?

Odpowiedź na to pytanie wpływa na ocenę ważności umów, zakres obowiązków informacyjnych oraz odpowiedzialność przedsiębiorcy.

II. Charakter prawny danych jako przedmiotu obrotu

Prawo nie posługuje się pojęciem „danych jako waluty” wprost, jednak w praktyce modele biznesowe coraz częściej opierają się na ekonomicznym wykorzystaniu informacji o użytkownikach. Dane:

mają wymierną wartość gospodarczą,
są przedmiotem przetwarzania, profilowania i agregacji,
umożliwiają generowanie przychodów pośrednich.

Z punktu widzenia prawa zobowiązań istotne jest, że użytkownik świadczy coś o wartości, nawet jeżeli nie ma to postaci pieniężnej. Podważa to narrację o „bezpłatności” usługi.

III. „Bezpłatna” usługa a rzeczywista odpłatność

Jeżeli dostęp do usługi jest uzależniony od:

zgody na przetwarzanie danych,
akceptacji profilowania,
przekazania danych wykraczających poza minimum techniczne,

to trudno uznać, że użytkownik nie ponosi żadnego świadczenia. W sensie funkcjonalnym mamy do czynienia z odpłatnością niepieniężną, co rodzi konsekwencje m.in. w zakresie:

kwalifikacji umowy,
zakresu ochrony konsumenckiej,
oceny ekwiwalentności świadczeń.

Deklaratywna „bezpłatność” nie przesądza o rzeczywistym charakterze relacji prawnej.

IV. Zgoda na przetwarzanie danych jako element świadczenia

Szczególnie problematyczne jest traktowanie zgody na przetwarzanie danych jako „warunku dostępu” do usługi. Zgoda, aby była prawnie skuteczna, musi być:

dobrowolna,
świadoma,
możliwa do wycofania bez negatywnych konsekwencji.

Jeżeli jednak wycofanie zgody prowadzi do utraty dostępu do usługi, pojawia się pytanie o realną dobrowolność takiego oświadczenia woli. W konsekwencji zgoda może zostać zakwestionowana jako wymuszona ekonomicznie.

V. Dane a równowaga kontraktowa

Modele oparte na danych jako walucie wpływają również na ocenę równowagi kontraktowej stron. Ryzyka prawne pojawiają się zwłaszcza wtedy, gdy:

zakres przetwarzanych danych jest nieproporcjonalny do oferowanej usługi,
użytkownik nie ma realnej alternatywy rynkowej,
warunki przetwarzania są niejasne lub rozproszone.

W takich przypadkach możliwe jest postawienie zarzutu naruszenia zasady uczciwego obrotu oraz nadmiernego wykorzystania przewagi informacyjnej przedsiębiorcy.

VI. Odpowiedzialność przedsiębiorcy – nie tylko za dane

Przedsiębiorca oferujący „bezpłatną” usługę w zamian za dane nie odpowiada wyłącznie za ich bezpieczeństwo. Odpowiedzialność obejmuje również:

sposób pozyskania danych,
zakres i cele ich dalszego wykorzystania,
transparentność modelu biznesowego.

Im bardziej dane stają się podstawowym źródłem przychodu, tym trudniej utrzymać tezę, że ich przetwarzanie ma charakter uboczny lub pomocniczy.

VII. Ryzyko regulacyjne i sporne

Modele „data-for-service” generują ryzyka:

zakwestionowania skuteczności zgód,
uznania umów za nieprzejrzyste lub nieuczciwe,
obowiązku zmiany architektury usługi,
sankcji administracyjnych.

Ryzyko to dotyczy nie tylko treści dokumentów, lecz samej logiki biznesowej usługi.

VIII. Wnioski końcowe – dane jako świadczenie, nie pretekst

Współczesne modele cyfrowe pokazują, że dane przestały być jedynie „produktem ubocznym” korzystania z usług. Coraz częściej stanowią główne świadczenie użytkownika, a tym samym element wymagający pełnej oceny prawnej.

Prawo nie kwestionuje samej idei wymiany danych na usługi, lecz coraz wyraźniej wymaga, aby: